Tại sao cảm nhận của người dân về Lạm Phát thường sai
Mới đây tác giả Sai Ma - Nhà nghiên cứu tại Federal Reserve Board of Governors (Washington DC) đã công bố một nghiên cứu rất thú vị về câu hỏi:
Tại sao người dân hay dự đoán lạm phát cao hơn thực tế — dù thông tin đầy đủ, công khai, ai cũng xem được?
Sai Ma dùng dữ liệu 40.000+ cặp phỏng vấn từ Michigan Survey of Consumers (1990–2025) kết hợp benchmark dự báo machine learning. Tác giả đã đo trực tiếp việc hộ gia đình “chuyển sự chú ý” giữa các chủ đề tin tức ảnh hưởng thế nào đến độ lệch cảm nhận của họ về kỳ vọng lạm phát.
QUAN ĐIỂM LÕI:
Tin xấu “ở lại” lâu hơn tin tốt. Khi bạn bắt đầu đọc nhiều tin xấu, kỳ vọng lạm phát của bạn tăng vọt. Khi bạn chuyển sang đọc tin tốt, kỳ vọng giảm xuống. Nhưng nếu bạn ngừng đọc tin xấu? Gần như không có tác dụng gì — não người vẫn bị ám ảnh bởi tin xấu đã được đọc, dù không còn tiếp nhận thông tin đó nữa. Như vậy bản thân con người có sự Asymmetry (bất đối xứng) rõ ràng.
Tin chiến tranh và chính trị ảnh hưởng đến kỳ vọng lạm phát nhiều hơn tin về giá cả. Đây là điều phản trực giác nhất trong bài nghiên cứu. Bạn đọc tin về căng thẳng địa chính trị, bầu cử, bất ổn xã hội → bạn tự nhiên nghĩ lạm phát sẽ cao hơn — dù những tin đó không liên quan trực tiếp đến giá cả.
Khi một tin xấu “chiếm sóng” toàn bộ, mọi thứ trở nên tệ hơn. Giống như sau sự kiện 11/9, tin về khủng bố và chiến tranh tràn ngập khắp nơi — lúc đó các tin tích cực về kinh tế bị “chìm nghỉm,” không ai còn chú ý. Kết quả: kỳ vọng lạm phát của toàn xã hội lệch xa thực tế hơn bao giờ hết. "Focal hub" khuếch đại hiệu ứng.
Vấn đề không phải là tin tức ngoài kia xấu — mà là bạn chọn đọc cái gì. Nghiên cứu chứng minh: nếu môi trường tin tức xấu nhưng bạn không thay đổi thói quen đọc tin, kỳ vọng lạm phát của bạn gần như không bị ảnh hưởng. Cái quyết định tất cả là bạn đang chú ý đến điều gì.
70% sai lệch dự báo được giải thích chỉ bởi thói quen tiêu thụ tin tức — cả hiện tại lẫn quá khứ. Giai đoạn 2020–2025 con số này lên tới 48% chỉ riêng tin tức hiện tại, khi tin tiêu cực về COVID, chiến tranh, lạm phát áp đảo hoàn toàn.
RÚT RA ĐƯỢC GÌ?
Ở Việt Nam, trong bối cảnh thương chiến Mỹ–Trung, chiến tranh Iran, bất ổn khu vực liên tục xuất hiện trên báo — kỳ vọng lạm phát của người dân rất có thể đang bị kéo lệch cao hơn thực tế nhiều. Số CPI thực tế có thể thấp, nhưng người dân vẫn cảm thấy "chắc giá sẽ tăng."
Ngân hàng Nhà nước muốn neo kỳ vọng lạm phát? Không chỉ cần công bố số liệu — cần cạnh tranh trực tiếp với narrative địa chính trị và xã hội đang chiếm sóng trên mạng xã hội.
Đối với các nhà nghiên cứu, khi xây dựng sentiment index hay news analytics, cần phân biệt loại chủ đề (chính trị, địa chính trị vs. kinh tế trực tiếp) chứ không chỉ phân loại tích cực/tiêu cực. Người dùng bị ảnh hưởng nhiều hơn bởi tin chiến tranh/bất ổn chính trị khi dự báo lạm phát — đây là góc khai thác thú vị cho narrative analytics.
Với người đầu tư cá nhân: hãy tự hỏi — quyết định đầu tư của mình đang bị ảnh hưởng bởi phân tích kinh tế, hay bởi những tin tức chiến tranh/chính trị mình đọc tuần vừa rồi?
LƯU Ý
Dữ liệu hoàn toàn từ Mỹ (Michigan Survey), chưa rõ tính phổ quát tại thị trường frontier/emerging như Việt Nam nơi kênh truyền thông và hành vi tiêu thụ tin có sự khác biệt.
Bài còn ở dạng working paper (preliminary), chưa qua peer review chính thức.
Bạn có thể đọc thêm về nghiên cứu này tại: https://www.federalreserve.gov/econres/ifdp/files/ifdp1438.pdf